Υπάρχουν άνθρωποι που μπορούν να καθίσουν ένα ολόκληρο βράδυ σε εξωτερικό χώρο και να φύγουν σχεδόν ανέγγιχτοι. Και υπάρχουν άλλοι που, μέσα σε λίγα λεπτά, γίνονται στόχος για δεκάδες κουνούπια. Το ερώτημα είναι παλιό, καλοκαιρινό και πολύ γνώριμο: γιατί τα κουνούπια δείχνουν να προτιμούν κάποιους περισσότερο από άλλους;
Η απάντηση, σύμφωνα με την επιστήμη, δεν βρίσκεται στην τύχη. Τα κουνούπια επιλέγουν τα θύματά τους με βάση ένα πολύπλοκο σύνολο σημάτων που εκπέμπει κάθε ανθρώπινο σώμα: τη μυρωδιά, τη θερμοκρασία του δέρματος, την υγρασία, αλλά και το διοξείδιο του άνθρακα που βγαίνει με την αναπνοή.
Όπως εξηγούν ειδικοί στην ιατρική εντομολογία, δεν είναι μύθος ότι ορισμένοι άνθρωποι είναι πιο «ελκυστικοί» για τα κουνούπια. Το ενδιαφέρον, όμως, είναι ότι αυτή η ελκυστικότητα δεν είναι απαραίτητα σταθερή. Μπορεί να αλλάζει ανάλογα με τη φυσιολογία, τις συνήθειες, τη διατροφή, ακόμη και την κατάσταση του οργανισμού.
Τα θηλυκά κουνούπια είναι αυτά που τσιμπούν
Το πρώτο βασικό στοιχείο είναι ότι μόνο τα θηλυκά κουνούπια τσιμπούν. Δεν το κάνουν για να τραφούν απλώς, αλλά επειδή χρειάζονται το αίμα για την αναπαραγωγή τους.
Για να εντοπίσουν τον κατάλληλο στόχο, χρησιμοποιούν εξαιρετικά ευαίσθητους υποδοχείς. Με αυτούς «διαβάζουν» το περιβάλλον και εντοπίζουν βιολογικά σήματα που τα οδηγούν στον άνθρωπο.
Το πρώτο σήμα που τα ενεργοποιεί είναι το διοξείδιο του άνθρακα. Οι επιστήμονες γνωρίζουν εδώ και περισσότερο από έναν αιώνα ότι τα κουνούπια μπορούν να αντιληφθούν το CO₂ από αρκετά μεγάλη απόσταση. Όσο περισσότερο διοξείδιο του άνθρακα εκπέμπει κάποιος, τόσο πιο εύκολα μπορεί να εντοπιστεί.
Όταν τα κουνούπια πλησιάσουν περισσότερο, αρχίζουν να παίζουν ρόλο και άλλοι παράγοντες: η μυρωδιά του σώματος, η θερμότητα του δέρματος και η υγρασία.
Η ομάδα αίματος μάλλον δεν είναι ο λόγος
Μία από τις πιο διαδεδομένες θεωρίες είναι ότι τα κουνούπια προτιμούν συγκεκριμένες ομάδες αίματος. Ωστόσο, οι ειδικοί εμφανίζονται επιφυλακτικοί.
Τα διαθέσιμα στοιχεία δεν θεωρούνται αρκετά ισχυρά ώστε να αποδεικνύουν ότι η ομάδα αίματος καθορίζει ποιον θα τσιμπήσουν περισσότερο τα κουνούπια. Οι σχετικές μελέτες είναι περιορισμένες και συχνά βασίζονται σε μικρό αριθμό συμμετεχόντων.
Το ίδιο ισχύει και για άλλες δημοφιλείς αντιλήψεις, όπως ότι τα κουνούπια προτιμούν ανθρώπους με συγκεκριμένο χρώμα ματιών, μαλλιών ή δέρματος.
Αντίθετα, εκεί όπου η επιστημονική εικόνα γίνεται πιο καθαρή είναι στη μυρωδιά του σώματος.
Το «κοκτέιλ» οσμών που προσελκύει τα κουνούπια
Κάθε άνθρωπος εκπέμπει ένα διαφορετικό χημικό αποτύπωμα. Το δέρμα, ο ιδρώτας, το σμήγμα και το μικροβίωμα του σώματος δημιουργούν ένα σύνθετο μείγμα πτητικών οργανικών ενώσεων.
Οι επιστήμονες έχουν καταγράψει εκατοντάδες τέτοιες ενώσεις, οι οποίες διαμορφώνουν τη μοναδική μυρωδιά κάθε ανθρώπου. Κάποιες από αυτές φαίνεται ότι λειτουργούν σαν «σήμα προσγείωσης» για τα κουνούπια.
Σε πρόσφατη μελέτη, ερευνητές εξέτασαν τις αντιδράσεις κουνουπιών του είδους Aedes aegypti, γνωστού φορέα ασθενειών όπως ο δάγκειος και ο κίτρινος πυρετός. Οι επιστήμονες εντόπισαν συγκεκριμένες χημικές ενώσεις που αναγνωρίζονται από τα κουνούπια και επηρεάζουν τη συμπεριφορά τους.
Μεταξύ αυτών ξεχώρισε η ουσία 1-octen-3-ol, γνωστή και ως «αλκοόλη των μανιταριών», η οποία παράγεται από διεργασίες που σχετίζονται με το δέρμα και το σμήγμα. Ακόμη και μικρές μεταβολές στη συγκέντρωσή της φαίνεται ότι μπορούν να κάνουν έναν άνθρωπο πιο ελκυστικό για τα έντομα.
Στην ίδια κατηγορία υψηλότερης ελκυστικότητας βρέθηκαν και έγκυες γυναίκες στο δεύτερο τρίμηνο της κύησης, κάτι που πιθανότατα συνδέεται με μεταβολές στην αναπνοή, τη θερμοκρασία και τη χημεία του σώματος.
Γιατί η μπίρα μπορεί να σας κάνει πιο «ελκυστικούς»
Ένας ακόμη παράγοντας που έχει τραβήξει την προσοχή των ερευνητών είναι η κατανάλωση μπίρας.
Μελέτες έχουν δείξει ότι όσοι έχουν πιει μπίρα μπορεί να προσελκύουν περισσότερα κουνούπια. Οι λόγοι δεν περιορίζονται σε έναν μηχανισμό. Η μπίρα μπορεί να αυξήσει ελαφρώς τη θερμοκρασία του σώματος, να επηρεάσει την ποσότητα διοξειδίου του άνθρακα που εκπνέεται και να αλλάξει τη μυρωδιά του δέρματος.
Σε έρευνα στη Μπουρκίνα Φάσο, κουνούπια του γένους Anopheles, τα οποία μεταδίδουν την ελονοσία, έδειξαν μεγαλύτερη προτίμηση σε ανθρώπους που είχαν καταναλώσει μπίρα σε σχέση με εκείνους που είχαν πιει νερό.
Παρόμοια συμπεράσματα προέκυψαν και από μελέτη στην Ολλανδία, όπου συμμετείχαν εκατοντάδες εθελοντές. Εκείνοι που είχαν καταναλώσει μπίρα μέσα στο προηγούμενο 24ωρο εμφανίστηκαν σημαντικά πιο ελκυστικοί στα κουνούπια.
Με απλά λόγια, ένα ποτήρι μπίρα μπορεί να είναι ευχάριστο για τον άνθρωπο, αλλά σε ορισμένες συνθήκες φαίνεται ότι κάνει το σώμα πιο «ορατό» και για τα κουνούπια.
Η κλιματική αλλαγή αλλάζει τον χάρτη του κινδύνου
Η κατανόηση της συμπεριφοράς των κουνουπιών αποκτά μεγαλύτερη σημασία λόγω της κλιματικής αλλαγής.
Καθώς οι θερμοκρασίες ανεβαίνουν και οι εποχές γίνονται πιο ήπιες σε περιοχές όπου παλαιότερα τα κουνούπια δεν μπορούσαν εύκολα να επιβιώσουν, ορισμένα είδη επεκτείνονται γεωγραφικά.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το κουνούπι τίγρης, το οποίο συνδέεται με τη μετάδοση ασθενειών όπως ο ιός chikungunya. Η παρουσία του σε νέες περιοχές της Ευρώπης έχει προκαλέσει ανησυχία, καθώς αυξάνει τον αριθμό των ανθρώπων που μπορεί να εκτεθούν σε νοσήματα τα οποία παλαιότερα θεωρούνταν πιο «τροπικά».
Η εξάπλωση τέτοιων ειδών σημαίνει ότι το ζήτημα δεν αφορά πλέον μόνο την ενόχληση από τα τσιμπήματα. Αφορά και τη δημόσια υγεία.
Πώς μπορείτε να μειώσετε τα τσιμπήματα
Οι ειδικοί τονίζουν ότι δεν υπάρχει ένας απόλυτος τρόπος να γίνει κάποιος «αόρατος» στα κουνούπια. Υπάρχουν όμως πρακτικά μέτρα που μειώνουν αισθητά τον κίνδυνο.
Τα φαρδιά ρούχα που καλύπτουν χέρια και πόδια προσφέρουν βασική προστασία, ειδικά τις ώρες που τα κουνούπια είναι πιο δραστήρια. Οι κουνουπιέρες, τα εντομοαπωθητικά προϊόντα και η αποφυγή στάσιμων νερών γύρω από το σπίτι παραμένουν επίσης σημαντικά μέτρα.
Οι ειδικοί συνιστούν ακόμη ελαφριά γεύματα και περιορισμό του αλκοόλ, ιδιαίτερα σε περιοχές με πολλά κουνούπια, καθώς οι διατροφικές συνήθειες και η κατανάλωση ποτών μπορεί να επηρεάζουν τη μυρωδιά και τη θερμοκρασία του σώματος.
Το συμπέρασμα είναι απλό: τα κουνούπια δεν επιλέγουν τυχαία. Διαβάζουν το ανθρώπινο σώμα με τρόπους που η επιστήμη αρχίζει να κατανοεί όλο και καλύτερα.
Και αν κάποιοι νιώθουν ότι «όλα τα κουνούπια πάνε πάνω τους», ίσως τελικά να μην είναι απλώς ιδέα τους.